Op zoek naar een beter leven
door Wies Groeneveld
Als je vandaag de dag over de Wilhelminapier loopt, kun je je bij tijd en wijle vergapen aan de grote luxe cruiseschepen die regelmatig aanleggen en iets lekkers nuttigen in Hotel New York of het buitenterras.
Aan het einde van de 19e eeuw zag het beeld er heel anders uit. De Wilhelminapier was toen de inschepinghaven voor de vele landverhuizers die op zoek waren naar een beter leven. De meesten van hen vertrokken naar de Verenigde Staten, maar sommigen gingen ook naar Canada, Engeland en Argentinië. Op de Wilhelminapier was in die tijd niet veel meer te vinden dan Hotel New York, de vertrek- en aankomsthal en enkele pakhuizen en loodsen. Bovendien was de Wilhelminapier tot de komst van de Erasmusbrug vanuit het centrum alleen over water bereikbaar.
Landverhuizers
In de periode 1850-1914 emigreerden ongeveer 43 miljoen Europeanen naar het Amerikaanse continent. Deze landverhuizers werden veelal via havensteden in Noordwest-Europa vervoerd. Velen van hen reisden via de Rotterdamse haven. Vormden tot 1875 Nederlanders nog het merendeel van de emigranten, vanaf 1880 waren het steeds meer Oost-Europese joden die in Rotterdam scheep gingen. In de periode 1880-1914 verlieten ongeveer 2.500.000 Oost-Europese joden hun geboorteland.
Hun redenen om te emigreren waren vooral van economische en politieke aard. Onderdrukking, bedreigingen, pogroms, het feit dat zij geen of minder onderwijs konden volgen en het niet mogen uitoefenen van beroepen waren de belangrijkste redenen om te vertrekken.
Veel Oost-Europese landverhuizers reisden per trein vanuit Wenen naar het Maasstation in Rotterdam, ongeveer op de plek waar zich tegenwoordig de Maasboulevard en Tropicana bevinden. Toen zij eenmaal in Rotterdam waren aangekomen, werden zij naar hun tijdelijke verblijfsadressen in Rotterdam gebracht. Dit waren vaak logementen en speciale landverhuizershotels, waaronder Hotel New York op de Wilhelminapier, waarin ook het directiekantoor van de Holland Amerika Lijn was gevestigd.
Hulp en opvang van joodse landverhuizers
Omdat de joodse landverhuizers door acute noodsituaties vaak slecht voorbereid hun land verlieten, waren zij een gemakkelijke prooi voor oplichters en bedriegers. Daardoor raakten velen van hen in nood en werden afhankelijk van liefdadigheid, omdat van overheidsbemoeienis op dit gebied nog geen sprake was.
In Rotterdam boden de joodse hulporganisatie 'Vereeniging Montefiore' (gevestigd in Villa Groendal aan de Westzeedijk) en de protestantse organisatie voor Jodenzending 'Elim' hulp aan de joodse landverhuizers. Deze organisaties verstrekten voeding en kleding, boden financiële ondersteuning en soms onderdak. Volgens cijfers van hulporganisaties verbleven de emigranten gemiddeld vier dagen in Rotterdam. Dan ging men verder met de boot naar Noord of Zuid-Amerika óf, wanneer de passant te arm was, naar Engeland waar de Britse zusterorganisaties de emigranten financieel verder hielpen en de emigratie via de Britse havens verder ging.
Behalve op passanten naar het Amerikaanse continent richtten deze organisaties zich ook op repatrianten. Het kwam voor dat mensen door ziekte en/of handicap niet werden toegelaten in het land van bestemming, zodat zij weer werden teruggestuurd naar Rotterdam. Ook repatrieerden mensen die niet in staat bleken te zijn om een nieuw bestaan op te bouwen in het land van bestemming.
Het vervoer
De landverhuizers werden over het algemeen met schepen van de Holland Amerika Lijn tussendeks vervoerd. Mannen en vrouwen werden van elkaar gescheiden en de kinderen werden bij de vrouwen ondergebracht. Volgens een gids die eens een rondleiding door Hotel New York verzorgde, was de prijs van de overtocht ongeveer ƒ 70,= en duurde de overtocht ongeveer 10 dagen.
Deze manier van reizen was verre van comfortabel. Er bestonden wettelijke voorschriften voor de afmetingen en voorzieningen van de tussendeksruimte per passagier. Ook was het rantsoen precies voorgeschreven.
De hygiënische toestanden op de tussendekken waren slecht, daarom werden deze elke morgen schoongespoten. Gezien de omstandigheden op de tussendekken waren de meeste landverhuizers bij goed weer te vinden op de speciaal voor hen bedoelde buitendekken.
Wat herinnert ons nu nog aan die tijd?
Het Landverhuizersplein op de Wilhelminapier verwijst rechtstreeks naar het landverhuizersvervoer. Er zijn nog enkele andere straten en pleinen vernoemd naar hoge functionarissen van de Holland Amerika Lijn. Hotel New York is in plaats van tijdelijk onderkomen van landverhuizers en voormalig directiekantoor van de Holland Amerika Lijn nu één van de hotspots op de Kop van Zuid. De aanlegsteiger op de Wilhelminapier functioneert nog steeds. In plaats van lijndiensten leggen nu luxe cruiseschepen aan. in juli 2011 lagen twee schepen van de Holland America Line, nu een cruisemaatschappij, aangemeerd. De namen van deze schepen, Rotterdam en Ryndam, herinneren aan gelijknamige schepen van de Holland Amerika Lijn die landverhuizers vervoerden.
Op de plek waar vroeger het opvanghuis van Elim stond, de Tulpstraat op het Noordereiland, bevindt zich nu het Elim-gebedshuis.
Villa Groendal van Montefiore bestaat niet meer, nu staat de Medische Faculteit van de Erasmus Universiteit op dit terrein.
Bronnen
- Groeneveld, W. Elim en de transmigratie van Oost-Europese joden via Rotterdam in de periode 1880-1914 (ongepubliceerde doctoraalscriptie Open Universiteit, 1999)
- Rotterdams Jaarboekje 1996 (p. 389-353), artikel 'Montefiore Vereeniging tot ondersteuning van behoeftige passanten : een onderzoek naar het functioneren in de periode 1883-1914' (Elise M.J. van Schip)
- Zevenbergen, C. Toen zij uit Rotterdam vertrokken : emigratie door de eeuwen heen. (Zwolle, Waanders, 1990).
- www.joodsamsterdam.nl/rotterdam/gesrotterdampoortmontefiori.htm
- www.engelfriet.net/Alie/Hans/nasmontstaan.htm
Fotoverantwoording
1. Het voormalige gebouw van de Holland Amerika Lijn bij de Rijnhaven in Rotterdam, door Henri Cormont 1996. Bron: Beeldbank Rijkswaterstaat (https://beeldbank.rws.nl/)
2. Aanlegsteiger van de Holland Amerika Lijn met ss Amsterdam, ss Statendam en ss Volendam (maker en jaar onbekend). Bron: Beeldbank Rijkswaterstaat (https://beeldbank.rws.nl/)
3. Erasmusbrug, Wilhelminapier, Hotel New York en cruiseschepen Rotterdam en Ryndam. Bron: Wies Groeneveld 2011
